/ / Новости PRAVO.BY
14.08.2015

Чым адметны новы Закон «Аб аператыўна-вышуковай дзейнасці»

У студзені 2016 года ўступіць у сілу новы Закон «Аб аператыўна-вышуковай дзейнасці». Чым ён адрозніваецца ад Закона 1999 года і якія новаўвядзенні замацоўвае, мы даведаліся ў першага намесніка начальніка Акадэміі МУС палкоўніка міліцыі Аляксея Башана, які прымаў непасрэдны ўдзел у распрацоўцы дакумента.

Заканадаўчыя адзрозненні

Новы закон з’явіўся не раптам, распавёў Аляксей Башан. Неабходнасць больш дэтальна выкласці некаторыя з палажэнняў дзеючага заканадаўства, суаднесці іх з практыкай аператыўна-вышуковай дзйнасці існавала даўно – першы варыянт законапраэкта быў падрыхтаваны ў 2011 годзе, на дапрацоўку і ўзгадненне спатрэбілася амаль чатыры гады.

Закон вызначае новую канцэпцыю, накіраваную на забеспячэнне абароны правоў і свабод удзельнікаў аператыўна-вышуковай дзейнасці, а таксама пазбаўляецца супярэчнасцяў паміж старымі і новымі нормамі, якія кіруюць аператыўна-вышуковай дзейнасцю.

Так, з мэтай аднастайнага выкарыстання паняццяў была ўведзена спецыяльная тэрміналогія, напрыклад: «грамадзянін, які аказвае або які аказваў садзейнічанне на канфідэнцыяльнай аснове органу, які ажыццяўляе аператыўна-вышуковую дзейнасць», «аператыўна-вышуковае мерапрыемства», «штатны негалосны супрацоўнік» ды іншыя. Раней гэтыя тэрміны адрозніваліся ў нарматыўных прававых актах органаў, якія займаюцца аператыўна-вышуковай дзейнасцю. Напрыклад, тэрмін «матэрыялы аператыўна-вышуковай дзейнасці» выкарыстаны таксама ў Крымінальна-працэсуальным кодэксе (КПК), але раней нідзе не было яго расшыфроўкі, патлумачыў Аляксей Башан.

Ці вось яшчэ прыклад: паняцце «прадметы і дакументы» шырока выкарыстоўваецца на практыцы, але раней існавалі некаторыя супярэчнасці ў яго тлумачэнні. Калі раней КПК разумеў пад гэтым паняццем дакумент ці прадмет, то зараз поле значэнняў пашырана да рэчываў, рэчаў, іншых аб'ектаў, маёмасных правоў, праграмных прадуктаў, у тым ліку забраных з абароту і абмежавана абаротаздольных, атрыманых або выкарыстаных пры ажыцяўленні аператыўна-вышуковай дзейнасці.

У Законе таксама прапісаны новыя правілы вядзення спраў аператыўнага ўліку, па-новаму прадстаўлены агульныя ўмовы ажыццяўлення аператыўна-вышуковых мерапрыемстваў. Удакладнена, калі патрабуецца санкцыя пракурора (напрыклад, пры навядзенні даведак аб звестках, якія састаўляюць банкаўскую, медыцынскую, камерцыйную і іншую тайну, якая ахоўваецца законам; для назірання з выкарыстаннем сродкаў негалоснага атрымання (фіксацыі) інфармацыі і іншых сродкаў, устаноўленых у жыллі і іншым законным валоданні грамадзяніна, правядзення аператыўнага эксперыменту і інш.), якія аператыўна-вышуковыя мерапрымствы ажыццяўляюцца абавязкова ў рамках адпаведных спраў аператыўнага ўліку (напрыклад, збор узораў, даследаванне прадметаў і дакументаў, кантроль у сетках электрасувязі, кантроль паштовых адпраўленняў, аператыўнае ўкараненне, аператыўны эксперымент і г.д).

Новае для грамадзян

Аляксей Башан засяродзіў увагу і на тых баках новага Закону, якія тычацца гарантый захавання правоў, свабод і законных інтарэсаў грамадзян падчас ажыццяўлення аператыўна-вышуковай дзейнасці. Дарэчы, акрэслены межы дапушчальнасці ўмяшання ў асабістае жыццё грамадзян з боку органаў, якія ажыцяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць. У Законе сказана, што «абмежаванне правоў, свабод і законных інтарэсаў грамадзян, правоў і законных інтарэсаў арганізацый пры ажыццяўленні аператыўна-вышуковай дзейнасці дапускаецца ў інтарэсах нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, грамадскага парадку, абароны маральнасці, здароўя насельніцтва, правоў і свабод другіх грамадзян».

Пры гэтым дакладна акрэслена, калі такое ўмяшанне патрабуе санкцыі пракурора. Можна параўнаць з дзеючым заканадаўствам, дзе любыя мерапрымствы, якія абмяжоўваюць правы грамадзян, патрабуюць пракурорскай санкцыі. На практыцы ўзнікалі складанасці з тым, каб вызначыць, што дакладна абмяжоўвае правы канкрэтнага чалавека. З уступленнем Закона ў сілу заканадаўства пазбавіцца розначытанняў, бо будзе канкрэтна вызначана, якія дзеянні патрабуюць санкцыянавання.

Важна, што ў Законе ўпершыню прапісаны нормы, прысвечаныя правам і абавязкам грамадзян у сувязі з ажыцяўленнем аператыўна-вышуковай дзейнасці. «Гэта сур’езны прарыў, тым больш, што прапісаны правы і абавязкі не только грамадзян, але і арганізацый», – зазначыў Аляксей Башан. У параўнанні з Законам 1999 года таксама ўдакладнены і падрабязней вызначаны абавязкі і правы органаў, якія ажыцяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць. Новым з’яўляецца абавязак кампенсаваць выдаткі грамадзянам, што бяруць удзел у аператыўна-вышуковай дзейнасці (не толькі грашовыя, але і іншыя негатыўныя наступствы).

Адно з рэзанансных новаўвядзенняў Закона – вылучэнне правоў і абавязкаў асоб, якія садзейнічаюць аператыўна-вышуковай дзейнасці. Упершыню заканадаўства прадугледжвае абарону такіх грамадзян. Мерам бяспекі прысвечана асобная глава. Грамадзянам, якія аказваюць або аказвалі садзейнічанне на канфідэнцыяльнай аснове органам, якія ажыццяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць, гарантуюцца прававая і сацыяльная абарона, забеспячэнне бяспекі. Так, напрыклад, да ліку мер бяспекі аднесены: забеспячэнне канфідэнцыяльнасці звестак; асабістая ахова, ахова жылля і маёмасці; выдача спецыяльных сродкаў індывідуальнай абароны і абвяшчэння аб небяспецы; часовае змяшчэнне ў бяспечнае месца; перавод на іншую працу (службу), змена месца працы (службы) або навучання; перасяленне на іншае месца жыхарства; змена дадзеных пасведчання асобы, замена дакументаў; перавод з аднаго месца змяшчэння пад вартай або адбывання пакарання ў іншае. Што да сацыяльных гарантый, то, напрыклад, перыяд, у які грамадзянін супрацоўнічаў з органамі, якія ажыццяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць, па кантракце ў якасці асноўнага занятка, уключаецца ў працоўны стаж, а таксама дае права на пенсійнае забеспячэнне ў адпаведнасці з заканадаўствам.

Дарэчы, таксама ўпершыню Закон вызначае, якія дзеянні службовых асоб належыць разглядаць як правакацыйныя. Закон прама забараняе органам, якія ажыццяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць, ствараць абстаноўку (сітуацыю), якая выключае магчымасць свабоднага выбару грамадзянамі, у дачыненні да якіх праводзяцца аператыўна-вышуковыя мерапрыемствы, характару сваіх дзеянняў, у тым ліку рэалізацыі права на добраахвотную адмову ад злачынства (правакаваць грамадзян на здзяйсненне злачынства).

Дзякуючы новаму Закону пашыраны і спіс мерапрыемстваў, якія праводзяцца па запыце грамадзяніна, калі ён мяркуе, што знаходзіцца ў небяспецы. Зараз дазваляецца выкарыстоўваць сродкі аўдыя і відэакантролю, напрыклад, у хаце грамадзяніна. Дзеючае заканадаўства дазваляе толькі праслухоўваць тэлефон.

Узгаданыя навэлы не вычэрпваюць спіс таго прынцыпова новага і абноўленага старога, што чакае нас з уступленнем Закона ў сілу. Так, важным падаецца тое, што абноўленае заканадаўства прадстаўляе новыя падставы для міжнароднага ўзаемадзеяння ў галіне аператыўна-вышуковых мерапрыемстваў. «Аб’ектыўную адзнаку новаму закону вызначыць час і практыка выкарыстання, але відавочна, што ён стане падмуркам новай канцэпцыі заканадаўчага рэгулявання аператыўна-вышуковай дзейнасці», – лічыць Аляксей Башан.

Па інфармацыі Нацыянальнага цэнтра прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь
Пры выкарыстанні матэрыяла спасылка на Нацыянальны цэнтр прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь абавязковая!

Перайсці да абмеркавання артыкула на Прававым форуме Беларусі